اصلاح پروفیل دندانه با ملایمترکردن انتقال بار از یک جفت دندانه به جفت بعدی، میتواند زوزه گیربکس هلیکال را کاهش دهد. در یکی از روشهای رایج، مقدار کمی از سطح پهلو نزدیک نوک دندانه برداشته میشود تا درگیری در بار کاری با تغییرشکل الاستیک دندانهها هماهنگتر شود. مقدار و طول این اصلاح باید برای بار واقعی دستگاه تعیین شود. طرحی که در گشتاور نامی صدای کمتری دارد، ممکن است در بار سبک نتیجه متفاوتی بدهد.
چرا جفتدنده هلیکال زیر بار زوزه میکشد؟
اگر پینیون با سرعت ثابت بچرخد، موقعیت لحظهای چرخدنده مقابل باید طبق نسبت تبدیل تغییر کند. در گیربکس واقعی، دندانهها زیر بار کمی تغییر شکل میدهند و سختی درگیری در طول چرخه تماس ثابت نمیماند. به همین دلیل، چرخدنده متحرک ممکن است در هر چرخه اندکی از موقعیت ایدئال خود جلو یا عقب بیفتد. به این اختلاف خطای انتقال حرکت یا Transmission Error میگویند. نوسان تکرارشونده این خطا میتواند در فرکانس درگیری و مضربهای آن ارتعاش ایجاد کند. این ارتعاش از مسیر شفت و یاتاقانها به پوسته میرسد و بهصورت زوزه شنیده میشود.
پژوهش مبنا درباره چرخدندههای هلیکال، علاوه بر خطای انتقال، اصطکاک و تغییر موقعیت برآیند نیروی تماس در امتداد عرض دندانه را نیز بررسی میکند. بنابراین، کاهش خطای انتقال در تحلیل طراحی باید با اندازهگیری ارتعاش و صدای گیربکس مونتاژشده تأیید شود.
اصلاح نوک دندانه چگونه زوزه را کاهش میدهد؟
وقتی جفتدنده زیر بار است، تغییرشکل دندانههای درگیر میتواند باعث شود دندانه بعدی زودتر از موقعیت پیشبینیشده وارد تماس شود. اصلاح نوک دندانه یا Tip Relief با ایجاد فاصلهای حسابشده نزدیک نوک، به کنترل این تماس کمک میکند. طراح مقدار برداشت در نوک و طول ناحیه اصلاح را طوری انتخاب میکند که بار در نقطه کار هدف بهآرامی بین دندانهها جابهجا شود و نوسان خطای انتقال کاهش یابد.
اصلاح نوک بخشی از ریزهندسه دندانه است و باید روی نقشه تعریف شود. هنگام بازرسی قطعه، پروفیل ساختهشده با شکل هدفِ اصلاحشده مقایسه میشود. این کنترل مشخص میکند تغییر نزدیک نوک مطابق طرح اجرا شده یا حاصل انحراف ساخت است.
چرا مقدار اصلاح به گشتاور کاری وابسته است؟
مقدار تغییرشکل دندانه با بار تغییر میکند. در بار سبک، دندانهها کمتر تغییر شکل میدهند و اصلاحی که برای بار بالاتر طراحی شده است میتواند بخشی از تماس مؤثر را کم کند. در بار زیاد، اصلاح ناکافی ممکن است تماس زودهنگام را به اندازه لازم جبران نکند. گزارش فنی YANMAR نمونهای از جفت هلیکال ارائه میکند که در آن پروفیل بدون اصلاح در گشتاور پایین نوسان خطای انتقال کمتری داشت، درحالیکه پروفیل اصلاحشده پس از عبور از یک سطح بار عملکرد بهتری نشان داد.
برای مثال، اگر نوار نقاله بیشتر شیفت را با بار متوسط کار میکند و فقط هنگام بارگیری کامل به گشتاور نامی میرسد، ارزیابی اصلاح پروفیل فقط در گشتاور نامی تصویر کاملی از عملکرد روزانه نمیدهد. منحنی خطای انتقال را در بار سبک، بار معمول تولید و بار نامی مقایسه کنید. سپس تنش تماس و محل تمرکز بار را هم در وضعیتهای مهم بررسی کنید.
تفاوت اصلاح پروفیل و اصلاح راستای دندانه چیست؟
| نوع اصلاح | محل تغییر هندسه | هدف اصلی |
|---|---|---|
| اصلاح پروفیل، مانند اصلاح نوک | در امتداد ارتفاع پهلو، نزدیک نوک دندانه | ملایمترکردن ورود یا خروج از تماس و کاهش نوسان خطای انتقال در بار هدف |
| تاجدهی در راستای دندانه (Lead Crowning) | در امتداد عرض دندانه | کاهش احتمال تمرکز بار در لبهها بر اثر ناهمراستایی محدود یا تغییرشکل شفت |
اگر الگوی تماس در یک لبه از عرض دندانه متمرکز است، ابتدا راستای دندانه، همراستایی محورها و تغییرشکل تکیهگاهها را بررسی کنید. اصلاح نوک و تاجدهی ممکن است در یک طرح همزمان به کار بروند. نتیجه باید برای هندسه کامل جفتدنده زیر بار ارزیابی شود.
از طراحی تا آزمون؛ چگونه اثربخشی اصلاح را بسنجیم؟
- نقطههای کاری را مشخص کنید. گشتاور و دور هر مرحله، مدت کار در بارهای رایج و جهت انتقال گشتاور را ثبت کنید. اگر زوزه فقط در شرایط خاصی بروز میکند، همان شرایط را در برنامه آزمون بیاورید.
- تماس دندانه را زیر بار تحلیل کنید. در تحلیل تماس دندانه زیر بار یا LTCA، اثر تغییرشکل، ناهمراستایی و هندسه واقعی جفت بررسی میشود. طرحهای پیشنهادی را از نظر نوسان خطای انتقال، توزیع بار در عرض دندانه و تنش تماس مقایسه کنید.
- پروفیل ساختهشده را اندازه بگیرید. نقشه باید مقدار اصلاح، نقطه شروع آن و تلرانس را مشخص کند. گزارش اندازهگیری قطعه نهایی پس از پرداخت را با همان نقشه تطبیق دهید و راستا و گام دندانه را نیز بررسی کنید.
- گیربکس مونتاژشده را در شرایط همارز آزمایش کنید. قبل و بعد از تغییر، دور، بار، وضعیت نصب و محل ثابت میکروفن و حسگر ارتعاش را ثبت کنید. تغییر دامنه صدا و ارتعاش را در فرکانس درگیری مرحله موردنظر و مضربهای آن بسنجید. در تجهیزات دورمتغیر، ثبت همزمان دور و تحلیل مرتبهای به دنبالکردن مؤلفههای درگیری کمک میکند.
اگر صدای گیربکس پس از تعمیر تغییر کرده است، برای بررسی فنی تصویر پلاک، نسبت تبدیل، شماره فنی پینیون و دنده مقابل و زمان بروز صدا را آماده کنید. گزارش اندازهگیری دندانه و دادههای دور و بار نیز به تشخیص تفاوت میان خطای ساخت، مشکل مونتاژ و نیاز به اصلاح طراحی کمک میکنند. مشاهده گیربکس هلیکال تیپ G شریف
پرسشهای متداول
اصلاح نوک دندانه باید چند میکرون باشد؟
مقدار هدف به هندسه جفتدنده، تغییرشکل زیر بار و محدوده گشتاور کاری وابسته است. عدد قابل سفارش باید همراه با طول ناحیه اصلاح و تلرانس آن در نقشه تعیین شود.
آیا میتوان با سنگزنی دستی نوک دندانه زوزه را برطرف کرد؟
ابتدا منشأ زوزه را مشخص کنید. اگر اصلاح پروفیل لازم باشد، میزان برداشت باید بر اساس نقشه و با روش کنترلشده اجرا و اندازهگیری شود. در دندانههای سختکاری سطحیشده، اثر برداشت بر عمق باقیمانده لایه سخت را هم بررسی کنید.
مقاله مبنا — Profile Relief and Noise Excitation in Helical Gears، نوشته Jonny Harianto و Donald R. Houser در Gear Solutions
منابع تکمیلی — گزارش فنی YANMAR درباره طراحی چرخدنده کمصدا و پژوهش تحلیل تماس دندانه هلیکال زیر بار